77864

به گزارش سرویس خبری ارک – یکی از بناهای تاریخی تبریز، مسجد کبود یا گوی مسجید می باشد. این بنا به دوره ی تیموری تعلق دارد که در زمان جهانشاه، از فرمانروایان قره قویونلو، که تبریز را پایتخت خود قرار داده بود، به اراده ی صالحه ، دختر جهانشاه ، آغاز شده است و با استناد به کتیبه ی برجسته سردرب آن در سال ۸۷۰ ه.ق ساختمان آن به اتمام رسیده است.

جهانشاه از مشاهیر دانش و ادب بود که سلطنت خود را از سال ۸۳۹ ه.ق آغاز کرد و در سال ۸۷۲ به دست اوزون حسن از طایفه آق قویونلو کشته شد و جسدش را به تبریز آوردند و در این مسجد به خاک سپردند. چنین تصور می شود که ساختمان مسجد کبود به مثابه یادمانی از پیروزی های جهانشاه برپا گردیده است.

وجه تسمیه مسجد کبود:

این مسجد در گذشته به عمارت مظفریه (از ریشه ظفر به معنی پیروزی) معروف بوده است که در طاق نمای سردرب هم این نام به چشم می خورد و این نام به دلیل پیروزی ها و فتوحات فراوان جهانشاه بوده است.

نام دیگر آن فیروزه اسلام است که این نامگذاری به دلیل رنگ کاشی های معرق ظریف نمای خارجی و داخلی آن بوده که اغلب رنگ فیروزه ای داشتند.

دیگر نام آن ، مسجد کبود می باشد که به دلیل کاربرد کاشی به رنگ های لاجوردی و آبی بوده است.

یک نام دیگر آن مسجد جهانشاه است ، زیرا در زمان ابوالمظفر جهانشاه ساخته شده است.

ثبت اثر:

این اثر در فهرست آثار جهانی یونسکو ثبت نشده ولی در تاریخ ۹/۸/۲۰۰۷ م به این سازمان پیشنهاد شده است.

این اثر در تاریخ ۱۵/۱۰/۱۳۱۰ به شماره ی ۱۶۹ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

مسجد کبود در گذر تاریخ:

این بنا در طی قرون گذشته در اثر عوامل مختلفی، متحمل صدمات جبران ناپذیری شده است.

این عوامل عبارتند از: خارج شدن تبریز از مرکزیت قدرت و تجارت که مساجدش فراموش شد و مقر حکومت به قزوین و بعد به اصفهان منتقل شد و صنعتگران هم به اجبار به اصفهان کوچ کردند.

عامل مهم دیگر، زلزله شدید سال ۱۸۷۰ میلادی( ۱۱۵۸ ه.شمسی و ۱۱۹۳ ه.قمری) که از مسجد کبود به جز سردرب و چندین جرز پایه چیزی برجا نمی گذارد.

عامل دیگر، غارت مصالح دیوارهای فروریخته بر اثر زلزله است که ساکنان اطراف، آن ها را برای ساختمان خانه های خود می بردند و عده ای حیاط بزرگ مسجد را تصرف کرده و برای خود خانه می ساختند.

 

 

 

 

معماری مسجد کبود:

این مسجد یکی از معروفترین مساجد ایران است که به سبک آذری ساخته شده است .

تهرنگ این مسجد از مسجد شاه ولی تفت برگفته شده و پس از آن نیز در مسجد شیخ لطف الله به کار رفت و بر خلاف بیشتر مسجدها میانسرا ندارد.مسجد دارای گنبد خانه ای است که گرداگرد آن را شبستان ها فرا گرفته اند . محراب اولیه ی مسجد ویران شده و آن را درگاه کرده اند . پیش از آن از دو سوی محراب رفت و آمد صورت می گرفته.

به خاطر آب و هوی سرد تبریز این مسجد ، یکی از مساجد تمام مسقّف ایران است . ایوان ورودی آن مانند مساجد دوره ی مغول و تیموری جلوتر از دیوارهای اطراف آن است . سطح بنای مسجد از کوچه اصلی به ارتفاع ۵ پله بلندتر است .

شبستان بزرگ دارای گنبد دوپوش می باشد و قبلاً ۹ گنبد بر روی قسمتهای مختلف بنا و بخشهای گوناگون داشته و بناهای الحاقی دیگر نیز ضمیمه آن بوده که به دلیل وقوع چند زلزله و عدم توجه سلسله های بعدی قسمتهای زیادی از آن تخریب شد و امروزه اثری از آنها باقی نیست .

نقش و نگارهای مسجد کبود:

خصوصیت و شهرت وافر مسجد کبود بیشتر به خاطر کاشی کاری معرق و تلفیق آجر و کاشی، و اجرای نقوش پرکار آن می باشد. و مادام دیولافوآ ، باستان شناس فرانسوی که به ایران سفر کرده بود ، در سفرنامه ی خود نوشته است که کاشی کاری این مسجد عالی تر از کاشی کاری مساجد دوران صفوی در اصفهان و یا مسجد گوهرشاد مشهد است.

در متن کتیبه برجسته سردرب باشکوه و پرنقش و نگار آن آمده است : “عمارت مظفریه”. همچنین نام نعمت الله بن محمد البوّاب، خطاط و احتمالا طراح نقوش که از هنرمندان برجسته خوشنویسی آذربایجان بوده، درج شده است.

در مسجد کبود تنها به در دو مورد به کلام فارسی بر می خوریم: یکی در پشت درب ورودی مشرف به شبستان بزرگ، یک بیت شعر معرق کاری شده به خط ثلث و حاشیه طلایی در متن مشکی است.

دیگری در پایه ی جنوبی طاق شبستان سمت راست کفش کن در میان گل های معرق و کاشی مربع آبی رنگ معرق کاری شده به خط نستعلیق نوشته شده که بسرکاری عزالدین قاپوچی ابن ملک.

پایه های صحن بزرگ در ۴ سمت با تزیینات و رنگ ترکیبی وجود دارد.عکس سمت راست قسمت پایین ازاره به رنگ سیاه قهوه ای (رنگ بادمجانی) دارد، که با اشکال هندسی به رنگ سفید معرق کاری شده. در ازاره ها آیات قرآن کریم به خط ریحانی و ثلث ، معرق کاری شده.

کتیبه ی بدیع بالای ازره در متن آجری معرق کاری با متن آبی و گل های سفید و اسلیمی فیروزه ای و طلایی در میان ترنج ها. عبارت الله اکبر به خط کوفی سفید رنگ و حاشیه فیروزه ای داخل لوزی معرق کاری شده است.

شبستان کوچک که در سمت جنوب بنا واقع است، با قطعات سنگ مرمر ازاره بندی شده است که آیات قرآنی به خط ثلث و به صورت برجسته زینت بخش قسمت فوقانی سنگ ها است. کاشیکاری آن صرفا به رنگ لاجوردی و عمدتا از قطعات شش ضلعی در اندازه های متفاوت کار شده است و تمام سطح سقف آن زرنگار( نقاشی با آب طلا) بوده است.

گورستان تاریخی متعلق به هزار سال پیش ازمیلاد در مسجد کبود تبریز

گورستان عصر آهن در محوطه مسجد کبود تبریز واقع است. طی خاک برداری های سال ۱۳۷۶ به وسیله شرکت های ساختمانی آثاری از این محوطه به دست آمد و در شهریور ماه ۱۳۷۷ توسط آقای نصرت الله معتمدی محوطه شناسی شد و آثار هزاره ی اول پیش از میلاد گزارش شده است. در سال ۱۳۷۹ عملیات حفاری آغاز شده و کاوش ها تا سال ۱۳۸۲ ادامه یافت و گورستان مربوط به عصر آهن شناسایی شد. آثار و اشیای به دست آمده شامل ظروف سفالی و اشیای زینتی است که همراه با اسکلت ها و از داخل کوزه ها به دست آمده است.

متاسفانه به دلیل انجام فعالیت های عمرانی اطراف این گورستان و وجود مجتمع بزرگ تجاری ، مسجد کبود به صورت مناسب قابل دسترسی نبوده و فقدان علایم و تابلوهای راهنما فرصت آشنایی با چنین مجموعه ی ارزشمندی را از دیگر علاقه مندان گرفته است.

برای بازدید از گورستان ، پل های چوبی بالای گورها تعبیه شده که با عبور از آن می توان به گورهای کشف شده که تحت محفظه های شیشه ای حفظ می شوند ، نگاه کرد.

در هزاره ی اول و دوم قبل از میلاد با تصور اینکه بعد از مرگ حیات دنیوی ادامه خواهد داشت ، مردم وسایل ضروری را نیز با مردگان خود ، در گور جای می دادند. سبک تدفین و اینکه این اسباب همراه چه کسانی باشد از تصورات دیگری بود که در سایت موزه عصر گورستان تاریخی مسجد کبود به وضوح قابل مشاهده است.

کشف این گورستان نشان می دهد که در عصر آهن تغییرات عمده ای در شیوه ی تدفین بوجود آمده و برخلاف سابق که مردگان در درون منازل دفن می شدند در این عصر به محوطه هایی بیرونی و گورستان ها منتقل شده اند.

گور نوزادان به صورت ساده بوده و گور نوجوانان در سازه‌های مربعی با دو ظرف سفالی همراه است. بیشتر اجساد یافت شده در سنین پایین مرده اند. کودکان با اسباب بازی‌هایشان دفن شده اند و زن‌ها با جواهرات و مرد‌ها با ابزارهای جنگی شان.در کنار بعضی‌ اجساد ظروف سفالی و اثرات غذا یافت شده و کسانی‌ که ظروف بیشتری در کنارشان یافت شده احتمالا ثروتمند تر بوده اند.

موارد دیگر بدست آمده در این حفاری ها شامل سفال های نخودی لبه تخت و آشپزخانه ای، سفال های خاکستری، فلزات و اشیای زینتی است.

مطالب مشابه

دیدگاه خود را بنویسید